Hôn nhân không giá thú dọc biên giới Việt Lào: Đừng chỉ "thấy ưng thì lấy, rứa thôi !"... (22/07/2013) 
Dọc tuyến biên giới tỉnh Quảng Bình, mà tập trung ở các xã Thượng Trạch (Bố Trạch), Trường Sơn (Quảng Ninh), Trọng Hóa (Minh Hóa)... đang có hơn 60 cặp vợ chồng người Việt kết hôn với người Lào không có giấy giá thú. 
Họ kết hôn trên cơ sở tình yêu và sự tự nguyện, nhưng việc không đủ điều kiện để đăng ký kết hôn đã kéo theo nhiều hệ lụy, và để tìm được giải pháp giải quyết dứt điểm tình trạng này lại không đơn giản chút nào. 
Hôn nhân không giá thú 
Cùng với đại úy Trần Hữu Chung, cán bộ Đồn Biên phòng Làng Mô chúng tôi đến gia đình anh Hồ Văn Ngơn (sinh năm 1972), người dân tộc Bru - Vân Kiều ở xã Trường Sơn (Quảng Ninh). Anh Ngơn kể: "Vợ ni là vợ thứ tư của miềng. Mấy năm trước, hắn ở bản Tà Lùa (huyện Bulapha, tỉnh Khăm Muộn, Lào - P.V). 
Miềng qua lại đi chơi, thấy ưng thì đi bỏ của, rồi thành vợ chồng!". Tiếp lời chồng, Hồ Thị Hơn cũng hồn nhiên không kém: "Thấy ưng thì lấy chắc, rứa thôi". Cuộc hôn nhân của họ chưa được sự công nhận của chính quyền hai nước, như thế là chưa hợp pháp. Ấy vậy nhưng, khi được hỏi có muốn đăng ký kết hôn không, họ không hiểu đăng ký kết hôn là gì (?).
Xã Thượng Trạch (huyện Bố Trạch) là nơi hiện có số cặp vợ chồng Việt - Lào không hôn thú nhiều nhất và đang gia tăng qua hằng năm. Cùng với Đinh Cu, cán bộ Tư pháp xã Thượng Trạch, chúng tôi về bản Cà Roòng 1, gặp trưởng bản Đinh Hùng.
Đinh Hùng cùng cô vợ người Lào tên là Y Xiên (gọi theo tên của người Ma Coong) cho biết, họ lấy nhau khoảng gần ba mươi mùa rẫy, sinh 13 đứa con nhưng nay chỉ còn 7 đứa, trong đó 2 đứa đang học Trường phổ thông dân tộc nội trú huyện, 2 đứa đang học tiểu học. Nghe nhắc đến chuyện đăng ký kết hôn, Đinh Hùng cười gãi đầu: "Thì miềng cũng biết, cũng muốn mần nhưng không biết phải mần răng!". 
Ở Thượng Trạch, không chỉ người dân, mà cả cán bộ chính quyền xã cũng "không biết phải mần răng "khi "lỡ" kết hôn cùng người Lào. Đó là trường hợp của Đinh Huôn (sinh năm 1967), Phó Chủ tịch UBND xã. Khi vợ đầu ốm và qua đời, Đinh Huôn đã kết hôn cùng Y Đơ. Chung sống từ năm 1997, họ đã có 6 đứa con mà vẫn chưa đăng ký kết hôn. 
Hệ lụy và hướng giải pháp 
Việc các cặp vợ chồng Việt Nam - Lào không đăng ký kết hôn đã gây nhiều khó khăn, cản trở cho chính bản thân họ và chính quyền địa phương. Ông Nguyễn Văn Sỹ, Chủ tịch UBND xã Trường Sơn cho rằng: "Những cặp vợ chồng này có gốc gác thân tộc, họ lấy nhau, đẻ con và sinh sống tại địa phương. Không đăng ký kết hôn nên kéo theo nhiều hệ lụy: con cái sinh ra không được khai sinh, hoặc khai sinh là con ngoài giá thú, không có hộ khẩu... gây khó khăn cho công tác quản lý của địa phương chúng tôi và thiệt thòi cho bản thân họ. Vì muốn vay tiền, làm chế độ, chính sách gì đều phải có hộ khẩu". 
Anh Đinh Cu, cán bộ Tư pháp xã Thượng Trạch thì chia sẻ: "Vẫn biết không có giấy đăng ký kết hôn thì việc làm giấy khai sinh, thẻ bảo hiểm y tế, bảo hiểm thân thể, học bạ... khó mà làm được nếu cứ tuân thủ quy định. Nhưng nếu không làm khai sinh thì tội cho các cháu. Vì vậy, mỗi khi có trẻ ra đời, không kể là có bố mẹ là người Việt Nam hay người Lào, tui đều phải đi mần giấy khai sinh giúp họ. Riêng những cặp vợ chồng Việt Nam - Lào chưa có giấy kết hôn, tui hướng dẫn họ làm thêm cái đơn xin nhận con rồi mới làm giấy khai sinh...". 
Đinh Cu kể tiếp: Có lần một cháu bé (là con của một cặp vợ chồng Việt Nam - Lào) ốm nặng phải về bệnh viện huyện, nhưng không có bất cứ một giấy tờ tùy thân nào. Thế là Đinh Cu phải tuần tự làm giấy khai sinh, đăng ký thẻ bảo hiểm cho cháu bé để giảm bớt khó khăn cho gia đình khi con phải đi bệnh viện... 
Ông Trần Văn Lê, Phó Giám đốc Sở Tư pháp Quảng Bình cho rằng, sự ràng buộc của tờ giấy đăng ký kết hôn không chỉ là câu chuyện quản lý của chính quyền địa phương mà còn là vấn đề trách nhiệm của các thành viên trong gia đình với nhau, trách nhiệm của bố mẹ với con cái, vợ chồng có trách nhiệm với nhau để xây dựng gia đình hạnh phúc. Khi hạnh phúc gia đình không đảm bảo thì đó là cơ sở để tiến hành phân chia tài sản,… và còn rất nhiều vấn đề khác liên quan đến quyền lợi của các thành viên trong gia đình đó nữa. 
Thời gian qua, ngành Tư pháp đã phối hợp với các đồn Biên phòng tiến hành rà soát, thống kê số cặp vợ chồng Việt Nam- Lào chưa đăng ký kết hôn nhằm tìm giải pháp thích hợp. Toàn tỉnh Quảng Bình hiện có 61 người Lào (24 nam, 37 nữ) kết hôn không giá thú với người Việt Nam đang sinh sống ở khu vực biên giới, thuộc các xã Thượng Trạch (Bố Trạch), Trường Sơn (Quảng Ninh), Dân Hóa, Trọng Hóa (Minh Hóa), Lâm Thủy, Kim Thủy (Lệ Thủy). Tập trung chủ yếu ở 2 xã Thượng Trạch (27 cặp), Trường Sơn (24 cặp). 
Trao đổi với phóng viên, bà Nguyễn Thị Lài, Giám đốc Sở Tư pháp Quảng Bình cho biết: Tháng 9 .2012, Sở Tư pháp Quảng Bình (Việt Nam) và Sở Tư pháp tỉnh Khăm Muộn (CHDCND Lào) đã ký thỏa thuận hợp tác, trong đó có nội dung này. Bà Lài cũng khẳng định: "Cơ sở pháp lý cho việc hợp thức hóa hôn nhân không giá thú cho các cặp vợ chồng Việt Nam - Lào hiện nay là không hề khó vì đã có quy định về kết hôn cho những người ở vùng biên giới. Nhưng do nhận thức bà con còn thấp cùng với phong tục, tập quán là nguyên nhân dẫn đến tình trạng này, vì vậy trước hết cần phải tuyên truyền mạnh mẽ để có sự chuyển biến về nhận thức. Sở đã lập dự toán xin kinh phí, đang chờ phê duyệt".
